Οι τρομακτικές σκηνές και το αιματοκύλισμα μπορεί να μη φαίνονται οι πιο χαλαρωτικές εμπειρίες, ωστόσο, σύμφωνα με το BBC Culture, οι ταινίες τρόμου μπορούν στην πραγματικότητα να λειτουργήσουν ως ιδανική «θεραπεία» σε περιόδους άγχους.
Οι φιλόσοφοι και οι ψυχολόγοι έχουν εδώ και καιρό αναρωτηθεί γιατί οι άνθρωποι αναζητούν εθελοντικά εμπειρίες φόβου. Η λογική υπαγορεύει ότι ο φόβος εξελίχθηκε για να μας προειδοποιεί και να μας προστατεύει από απειλές. Μας βοηθά να αποφεύγουμε οτιδήποτε μπορεί να μας βλάψει, ενεργοποιώντας την αντίδραση «fight-or-flight».
Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως «παράδοξο του τρόμου», έχει απασχολήσει στοχαστές ήδη από την εποχή του Αριστοτέλη. Όπως εξηγεί ο Μαρκ Μίλερ, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Monash της Αυστραλίας και στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, «είναι παράξενο πως, ενώ είμαστε προγραμματισμένοι να αποφεύγουμε επικίνδυνα ή φρικτά πράγματα, νιώθουμε ταυτόχρονα έλξη προς αυτά».
Τα τελευταία χρόνια, η ψυχολογική έρευνα αρχίζει να φωτίζει αυτό το αίνιγμα. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάζονται στο BBC, οι ιστορίες τρόμου ενεργοποιούν βασικούς μηχανισμούς του εγκεφάλου που σχετίζονται με την προσαρμογή στην αβεβαιότητα και μπορεί ακόμη και να προσφέρουν ψυχολογικά οφέλη, όπως μείωση του άγχους και ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι σε πραγματικές δυσκολίες.
Οι 25 καλύτερες ταινίες τρόμου του 21ου αιώνα
Γιατί μας ελκύει ο τρόμος
Ο Κόλταν Σκρίβνερ, ψυχολόγος στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Αριζόνα και συγγραφέας του βιβλίου «Morbidly Curious: A Scientist Explains Why We Can’t Look Away» μελετά το φαινόμενο εδώ και χρόνια. Όπως επισημαίνει, οι ιστορίες τρόμου είναι σχεδόν τόσο παλιές όσο και η ίδια η γλώσσα: ήδη στις βαβυλωνιακές πινακίδες του Έπους του Γκιλγκαμές εμφανίζονται τρομακτικοί δαίμονες και τέρατα.
Σύμφωνα με τον Σκρίβνερ, οι αφηγήσεις τρόμου λειτουργούν ως «ασφαλή παιχνίδια προσομοίωσης» που μας βοηθούν να κατανοήσουμε τον κόσμο και να εξασκηθούμε στην αντιμετώπιση απειλών. Όπως τα ζώα παρατηρούν τα αρπακτικά από απόσταση για να μάθουν πώς να αντιδρούν, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τον τρόμο μέσα από τις ιστορίες για να εξοικειώνονται με τον φόβο.
Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως «μηχανή πρόβλεψης»
Οι ιστορίες τρόμου, εξηγεί ο Μίλερ, ενεργοποιούν τη λεγόμενη «προγνωστική επεξεργασία» του εγκεφάλου – τη συνεχή δημιουργία νοητικών προσομοιώσεων για το πώς λειτουργεί ο κόσμος. Μέσα από την εμπειρία του τρόμου, ο εγκέφαλος εξασκείται στο να προβλέπει και να διαχειρίζεται την αβεβαιότητα.
«Το να βρίσκεσαι σε αυτό το ιδανικό σημείο», αναφέρει ο Μίλερ, «σημαίνει ότι αναπτύσσεις συνεχώς τις ικανότητες πρόβλεψης, ώστε να είσαι καλύτερα προετοιμασμένος να αντιμετωπίσεις το άγνωστο».
Έτσι, οι ταινίες τρόμου προσφέρουν ένα ασφαλές περιβάλλον εξάσκησης του φόβου: επιτρέπουν στους θεατές να βιώνουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις υπό πλήρη έλεγχο - γνωρίζοντας ότι μπορούν να σταματήσουν την ταινία οποιαδήποτε στιγμή.
10 κλασικές σκηνές τρόμου που ταξιδεύουν ακόμη στους εφιάλτες μας
Ο τρόμος ως εργαλείο ψυχοθεραπείας
Ο Σκρίβνερ υποστηρίζει ότι ο τρόμος θα μπορούσε ακόμη και να ενσωματωθεί σε ψυχοθεραπευτικές πρακτικές. Αναφέρει, για παράδειγμα, το ολλανδικό βιντεοπαιχνίδι MindLight, στο οποίο τα παιδιά φορούν αισθητήρες EEG και παίζουν μέσα σε ένα στοιχειωμένο περιβάλλον. Όσο πιο ήρεμα παραμένουν, τόσο πιο φωτεινό γίνεται το φως του ήρωά τους, βοηθώντας τα να εξασκηθούν στη ρύθμιση του άγχους.
Κλινικές μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά που παίζουν το παιχνίδι εμφανίζουν παρόμοια μείωση του άγχους με εκείνη που προσφέρει η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία. Ο Σκρίβνερ θεωρεί ότι κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και με τις ταινίες ή τα βιβλία τρόμου: Μας επιτρέπουν να εξασκούμαστε στη διαχείριση δύσκολων συναισθημάτων μέσα σε ένα ασφαλές, ελεγχόμενο περιβάλλον.
Όπως γράφει και το BBC, «το περιεχόμενο τρόμου επιτρέπει στους ανθρώπους να βιώνουν φόβο σε ένα ασφαλές πλαίσιο, προσφέροντας την ευκαιρία να εξασκηθούν στη γνωστική επανεκτίμηση και την αντοχή στις άβολες σωματικές εμπειρίες».
Από τον φόβο στην ανθεκτικότητα
Είτε πρόκειται για την Λάμψη του Στάνλεϊ Κιούμπρικ είτε για σύγχρονα θρίλερ με ψυχολογικές προεκτάσεις, ο τρόμος φαίνεται να προσφέρει περισσότερα από μια απλή δόση αδρεναλίνης. Μέσα από την ελεγχόμενη εμπειρία του φόβου, οι θεατές ενδέχεται να αποκτούν δεξιότητες συναισθηματικής ρύθμισης, οι οποίες βοηθούν στην καλύτερη διαχείριση του άγχους και των προκλήσεων της καθημερινής ζωής.
Το παράδοξο, λοιπόν, είναι ότι οι ιστορίες που μας κάνουν να φωνάζουμε... ίσως τελικά μας βοηθούν να ηρεμήσουμε.
